Thema-artikelen‎ > ‎

Bouwstenen uit het Westen

Geplaatst 8 mrt. 2017 04:36 door Jeroen Ketelaars   [ 8 mrt. 2017 04:45 bijgewerkt ]
Een bouwstuk zoals gepresenteerd op de logebijeenkomst van 7-3-2017.

Het was de Dalai Lama die zei: "met spreken kun je alleen de dingen herhalen die je al weet. Luistert en misschien leer je wat nieuws".

Het is ook in dat kader dat wij hier wekelijks bijeenkomen. Door te luisteren, elkaar te leren kennen en daardoor onszelf beter te leren kennen.

En als we dan klaar zijn met de arbeid, worden we door de meester heengezonden om ons in het Westen te doen kennen als vrijmetselaar.  

De reisrichting is van het oosten naar het westen. Maar we kunnen ons in het oosten alleen maar laven aan kennis en inzichten  als wij onze profane inzichten vanuit het westen naar het oosten meenemen.  Hier in de loge kunnen we deze inzichten aanvullen, verrijken, versterken  door ze met elkaar te delen, naar elkaar te luisteren, recombineren met andere wijsheid, kracht en schoonheid  en, niet in de laatste plaats ze te plaatsen in de context van onze symbolen en rituelen.

Laat ik een paar profane voorbeelden geven van wijsheid en schoonheid, die in de maçonnieke context niet hoeven te misstaan:

 

Laat ik beginnen bij

Herman de Coninck, uit Hoop. Gedichten over grenzen (Amnesty International 2016)

 

Winter

Winter. Je ziet weer de bomen

Door het bos, en in dit licht

Is geen licht maar inzicht:

Er is niets nieuws

Zonder de zon.

 

En toch is ook de nacht niet

Uitzichtloos, zo lang er sneeuw ligt

Is het nooit volledig duister, nee

Er is de klaarte van een soort geloof

Dat het nooit helemaal donker wordt.

Zo lang er sneeuw is, is er hoop

 

Mooi hè: er is niets nieuws ZONDER de zon

 

 

En dan Nafiss Nina in dezelfde bundel:

 

Gezegend

Het leven ademt in mijn oor,

Vangt me op als ik val en troost me

Na iedere huilbui.

 

De lach kleurt mijn blik,

Hijst me boven de pijn en fluistert

Briesjes in mijn hart.

 

De hoop sleept me naar voren

Stroomt in mijn aderen en kust me

Wanneer de slaap me verlaat.

 

Ik ben gezegend met de adem

Van het leven, de kleur van

De lach en de hoop.

 

Ik ben gelukkig.

 

 


 

En om de drieslag compleet te maken, een gedicht van Huub Oosterhuis:

 

WOORD DAT RUIMTE SCHEPT

 

Woord dat ruimte schept,

toekomst wijd licht land,

 

waar gerechtigheid

als rivieren stroomt,

 

waar een wijnstok bloeit

tegen de klippen op,

 

even is het waar

en dan is het weg.

 

Toon mij niet vergeefs

wat mijn ziel verlangt,

geef dat ik volhard

in uw vergezicht.

 

Ik hoop dat u het met mij eens bent, dat dit mooie bouwstenen zijn. Maar welke profane bouwstenen vinden gemakkelijk een goede plek in de tempel van Salomon  en welke passen daar minder goed in? Ik denk zelf niet dat daar regels en richtlijnen voor te geven zijn.  Het zal zelfs door de eeuwen heen en in verschillende landen anders kunnen zijn. Maar toch kunnen we er misschien wel ìets over zeggen.

Susan Blackmore schreef in 1999 het boek The Meme Machine. Daarin beschrijft zij hoe ideeën en kennis (memes genoemd) een belangrijke rol spelen in het ontstaan van de moderne samenleving,  in de religie  en zelfs in de evolutie van de mensheid.  Ideeën worden volgens haar net zo verspreid als genen. Het verspreiden van ideeën kan grote gevolgen hebben. Als u daar meer over wilt weten, adviseer ik u het boek te lezen.

Voor dit bouwstuk is van belang dat succesvolle ideeën drie karakteristieken hebben: schoonheid, waarheid en altruïsme. Juist als ideeën die karakteristieken hebben, worden ze makkelijker gekopieerd. De gedichten, die ik zojuist voordroeg, zijn een voorbeeld van schoonheid. Het is natuurlijk veel leuker en aantrekkelijker om deze ideeën door te vertellen dan ideeën zonder schoonheid. Persoonlijk onthoud ik ze ook langer en hebben ze meer kans op kopieëren en dus overleven.

Ideeën die waar zijn, zijn nuttig en zullen ook langer overleven in de memenvijver. Al is het maar, omdat de houder van een idee door het nut een grotere kans op overleven heeft. En dus meer tijd heeft om het idee door te vertellen.  Maar ook ideeën waarvan de waarheid en onwaarheid niet vastgesteld kunnen worden, zoals religie en samenzweringstheorieën maken een goede kans gekopieerd te worden.

Het idee van altruïsme is dat altruïstische mensen meer vrienden hebben. Daardoor hebben zij meer kansen om hun altruïstische ideeën te verspreiden. Ze kunnen het vaker en aan meer mensen doorvertellen.  Ook altruïstische ideeën hebben dus een goede kan op overleving.

Het is dus niet zo gek dat veel religies gebaseerd zijn op een idealistisch beeld van een hiernamaals. Zeker als een vroom en zedenrijk leven  een voorwaarde is voor toetreding tot het hiernamaals. Het is een troostrijke en dus mooie gedachte. De waarheid ervan is niet te weerleggen. En het appelleert aan altruïsme. En doen we hier in de loge niet precies hetzelfde? Zoeken naar waarheid,  werken aan schoonheid  en dat alles in een wereldwijde broederschap.


Broeder Ronald Emons haalt in Toth 20163 een gedichtje van Annie MG Schmidt aan, met als titel Hendrik de Haan uit Koog aan de Zaan. 

Dag, mevrouw van Voort

hebt u 't al gehoord

Hendrik Haan

uit Koog aan de Zaan

heeft de kraan open laten staan

Uren uren stond ie open

Heel de keuken ondergelopen

Denkt u toch eens even!

En 't zeil was net gewreven

Tsss, tss

 

Dag, mevrouw van Doren

moet u toch eens horen

Hendrik Haan 

uit Koog aan de Zaan

heeft de kraan open laten staan

zeven dagen stond ie open

Heel het huis is ondergelopen

Denkt u toch eens even!

alle meubels dreven

 

Dag, mevrouw van Wal

Weet u het nieuwtje al?

Hendrik Haan

uit Koog aan de Zaan

heeft de kraan open laten staan

Zeven weken stond ie open

Heel de straat is ondergelopen

Denkt u toch eens even!

Alle auto's dreven

 

Dag, mevrouw Verkamp

weet u 't van de ramp?

Hendrik Haan

uit Koog aan de Zaan

heeft de kraan open laten staan

Zeven maanden stond ie open

Heel de stad is ondergelopen

Nou denkt u toch eens even!

Niemand meer in leven

Allemaal verzopen.

 

Kijk, wie komt daar aan?

Hendrik Haan

uit Koog aan de Zaan

Hendrik hoe is 't gegaan?

Had je de kraan open laten staan?

 

O, zei Hendrik, het was maar even

Het hele verhaal is overdreven

De keukenmat

een tikkie nat

onverwijld

opgedweild

zó gebeurd, zó gedaan,

zei Hendrik Haan

 

Alle dames gingen vlug

teleurgesteld naar huis terug.

Ah, dat is alles

 

En zo zie je maar, het verhaal over Hendrik wordt mooier en mooier en steeds aantrekkelijker om te delen, totdat iemand de onwaarheid ervan achterhaald.

Overigens haalt broeder Emons het gedicht aan om te waarschuwen voor het kopiëren van een speciaal soort memes,  namelijk memes die verhalen of ontboezemingen, die broeders binnen de getande rand doen. Buiten de beslotenheid van de loge en met een slecht kopieerproces, kunnen het gevaarlijke verhalen worden.

Verplaatsing van een meme van het ene naar het andere domein doet niets af aan de kracht van een meme. Meestal wordt deze alleen maar sterker. Er dient dan wel een transformatie van de meme of een toelichting te worden toegevoegd.

Een mooi voorbeeld is de transformatie van het meme van de verkondiging van de geboorte van Jezus aan de herders net buiten Bethlehem. In het blad Verus, een kennisinstituut in het onderwijs, stond als nieuwjaarsgroet een artikel hierover  met als titel "Kerst voor tokkies: van angstmens naar hoopmens".  De boodschap van de engelen aan de herders wordt vertaald naar een boodschap van de leiders van een land aan de tokkies.  Het gaat als volgt:

Het verhaal begint met de uitstraling van de boodschapper. Als hij zijn boodschap wil doen landen, moet het de geadresseerden onmiddellijk duidelijk zijn dat hij hier niet staat ter meerdere eer en glorie van zichzelf.

 

En dan zijn boodschap:

"Vreest niet!" - hij erkent hun angst maar bevestigt die niet. In tegenstelling tot sommige boodschappers van vandaag. Maar met simpelweg verkondigen dat we niet bang hoeven te zijn, komt hij er natuurlijk niet. Hij moet ons aanspreken op ons verlangen. Vandaar: 

"want zie, ik kondig u aan: grote vreugde". Dat kunnen die tokkies wel gebruiken. Want hoeveel vreugde heb je nog in je leven als dat wordt beheerst door angst, als alles lijkt te zijn misgelopen en je niet anders verwacht dan dat het allemaal nóg minder zal worden, voor jouzelf en zeker voor je kinderen. Waar beleef je dan vreugde aan, afgezien van de verdovende vreugde van kopen en amuseren? Als dat eens waar was: "grote vreugde"…

"…die voor heel de gemeenschap wezen zal" - Dat is toch ook wat we eigenlijk willen: dat niet één iemand of een kleine groep grote vreugde ten deel valt, maar dat we er allemaal in delen. En nee, het is niet alleen voor een kleine elite, maar ook voor jullie.

"voor u is heden geboren een redder…" Nu komt het hoge woord eruit: wat ons wordt aangekondigd, is niet minder dan onze redding. Nu begint het misschien door te dringen: als we die grote vreugde voor iedereen willen beleven, moeten we gered worden. Van onze angst, van onze hopeloosheid, van onze vertroebelde blik. Maar wie van zichzelf zegt dat hij mij kort redden, wordt niet zo snel geloofd. Het is maar goed dat hier een boodschapper staat die duidelijk niet voor zichzelf bezig is….

"…dit is u een teken: ge zult vinden een zuigeling in doeken gewikkeld en liggend in een kribbe!" Als ons een reder was beloofd, die ons met vertoon van macht en status zou komen bevrijden, zouden we dat dan geloofwaardig gevonden hebben? Waarschijnlijk niet - zulke beloften hebben we vaker gehoord. Maar hier wordt ons voorgespiegeld dat redding dichtbij te vinden is, in onze eigen context; dat in ons eigen dagelijkse leven sporen van nieuw leven te vinden zijn.

Met deze boodschap de omslag maken van een angstmens naar een hoopmens, dat is wel veel gevraagd. Daarom krijgt de boodschapper de steun van een heel leger engelen, die nog eens benadrukt aan wie we deze boodschap te danken hebben -aan "God in de hoge" of het ordenend principe, zo u wilt- en waar die op neerkomt - "vrede op aarde", of schoonheid als u vrijmetselaar zou zijn.

De herders zijn in ieder geval nieuwsgierig genoeg geworden om te gaan kijken. "Laten wij tot Bethlehem gaan" zeggen ze tegen elkaar. Eigenlijk staat er: "Laten we er doorheen gaat, tot bij Bethlehem". Waar doorheen? Door hun angst, hun moedeloosheid, hun cynisme. Op hen komt het aan. Leuk om te weten is dat Bethlehem "broodhuis" betekent. En brood staat in de bijbel meermalen symbool voor geestelijk voedsel. De herders gaan dus door hun angst heen naar een plek waar geestelijk voedsel te vinden is.


 Tot zover het verhaal uit Verus

Nog een ander voorbeeld van profane inzichten, die in de loge gebruikt kunnen worden. Deze keer van mijn eigen hand. De vraag is: "Wat is pech?" Het is een vraag die in het politieke debat vaak terug komt om onderscheid te maken tussen " eigen schuld" en "recht op solidariteit". Maar bestaat pech wel? Er zijn zat mensen die in een rolstoel terecht komen of ontslagen worden en daar gelukkiger uitkomen. Pech dus is iets dat gebeurt en waar iemand negatieve emoties bij heeft. De keerzijde is geluk, in de betekenis van mazzel, en betekent dus iets dat gebeurt en positieve emoties oproept. Er zijn zat mensen die een hoofdprijs in de loterij gewonnen hebben en daar ongelukkiger uitgekomen zijn. 

Het verschil tussen pech en geluk is dus de emotie. Maar emoties zijn subjectief. Ze komen uit de persoon en zijn dus individualistisch. Emoties zijn ook niet rationeel en daarmee niet gebonden aan regels en wetten. Voor emoties kun je geen beleid maken. En dat maakt concepten als solidariteit, eigen verantwoordelijkheid en eigen schuld zo lastig. Dit is ook een belangrijke reden waarom Op U Komt Het Aan, Ken U Zelve en Oordeelt Niet, voor mij zulke sterke maçonnieke memes zijn.

Achtbare meester, waarde broeders, zo ziet u dat de reis tussen oost en west een tweerichtingsweg is. De wijsheid, kracht en schoonheid stroomt niet alleen van oost naar west, maar evengoed van west naar oost. Laat ons in gedachten houden dat als wij van het oosten naar het westen reizen, wij ons daarbij laten kennen als vrijmetselaar. Laten we dan ook in gedachten houden dat als wij van het westen naar het oosten reizen, wij ons daarbij doen kennen als vrij man van goede naam.

Comments