Thema-artikelen‎ > ‎

Demagogie & democratie

Geplaatst 15 feb. 2011 06:34 door Jeroen Ketelaars   [ 15 feb. 2011 06:47 bijgewerkt ]

 

 

Populisme
Anton van Hooff, De stem van het volk. Klassieke demagogen, Ambo/Anthos, 2010 – cadeauboekje, 51 pagina’s.

Demagogie & democratie

Door Floris van den Berg

Er wordt vaak gesproken over het joods-christelijk karakter van onze samenleving. Heel soms wordt er humanistisch aan toegevoegd, maar niet van harte. Onterecht, want de essentie van onze huidige samenleving is de democratie en die gaat terug tot de Griekse oudheid. Talloze politieke begrippen hebben hun oorsprong in deze periode: democratie, aristocratie, monarchie, demagogie. Het is zaak om de humanistische wortels (Oudheid, Renaissance, Verlichting) van onze samenleving beter te waarderen en er van te leren. Het essay De stem van het volk van Van Hooff draagt hieraan bij. Demagogie (tegenwoordig spreekt men vaak van populisme) heeft in de huidige Nederlandse samenleving de laatste jaren opgang gemaakt. Het is daarom interessant en leerzaam om te kijken naar de oorsprong van het begrip. ‘Demagogie is het in beweging brengen, opruien van de massa met retorische middelen, leugenachtige voorstellingen en valse leuzen.’ Het begrip wordt altijd gebruikt in ongunstige zin, aldus Van Dale. De eerste namen die mij bij het lezen van deze definitie te binnen schieten zijn Jezus en Mohammed. Hun demagogische boodschap dreunt nog steeds door. In het essay beschrijft classicus Anton van Hooff enkele klassieke demagogen, met name Perikles en Kleon. Van Hooff ziet demagogie ‘als een onvermijdelijk bijproduct van de rijke politieke cultuur’ (p. 49). En volgens hem brengt ‘alleen politieke vrijheid welsprekendheid’ (p. 49). De Atheense democratie was een directe democratie. Alle participanten aan de volksvergadering mochten in principe het woord voeren. Degenen die er het best in slaagden de vergadering te overtuigen kon dus bepalen wat er gebeurde. Door het directe systeem kwam er zo onevenredig veel nadruk te leggen op de retorische vaardigheden van de orator. Het probleem met het overtuigen van een groep mensen is niet primair goede argumentatie. Om mensen te overtuigen spelen ook hele andere aspecten dan argumentatie een rol. Het gaat om het beruchte verschil tussen gelijk hebben en gelijk krijgen. Vrijdenkers zijn over het algemeen beter in het eerste. In een publiek debat is degene die wint niet noodzakelijke degene die gelijk heeft. Van Hooff verwijst enkele malen, zonder hen bij naam te noemen, naar Pim Fortuyn en Geert Wilders als demagogen. Van Hooff merkt terecht op dat vrouwelijke demagogen zeldzaam zijn. Toch springt mij een naam te binnen: Sarah Palin.

Het huidige Nederlandse democratische bestel is op veel punten een enorme morele vooruitgang op de Atheense directe democratie. De Nederlandse democratie is een constitutionele democratie waarin de basisspelregels vastliggen en waarbij de rechten van alle inwoners worden gerespecteerd. De mogelijkheden van de meerderheid om minderheden te onderdrukken is zodoende beperkt door de grondwet. In het parlementaire democratische bestel is het moeilijk voor een politieke partij om een absolute meerderheid (76 zetels) te behalen, daarom al die coalities. Het schrikbeeld van elke democraat is het geval van Hitler – de grootste demagoog van de 20ste eeuw - die in 1933 een verkiezingsoverwinning behaalde en vervolgens de democratie de nek omdraaide. Toch lijkt dit schrikbeeld in Nederland niet aannemelijk vanwege de sterke constitutionele verankering en de veiligheidsmechanismen van de scheiding der machten (trias politica –ook al is in Nederland de wetgevende macht niet geheel gescheiden van de uitvoerende macht. De regering kan immers wetten maken, maar die moeten dan wel door de tweede kamer (het parlement) EN de eerste kamer goedgekeurd worden. De Atheense democratie had vele morele onvolkomenheden: vrouwen, vreemdelingen en slaven waren uitgesloten van democratisch burgerschap. Het instituut van slavernij druist ook in tegen de grondslag van de liberale constitutionele democratie: de vrijheid van het individu. Het essay van Van Hooff is een pleidooi voor de open samenleving, zoals Popper betoogt in diens werk The Open Society and Its Enemies, waarin de vrijheid van het individu centraal staat.

Comments